Inhaltsverzeichnis

La muŝo

La malfrua amfeliĉo de Johano Nardo

La veturigisto

Ŝtelita infaneco

La Fantoma Kastelo

Hans Weinhengst pri si mem

Glosaro

Kolofono

La muŝo

De kiam lia filino edziniĝis, li lasis al la nova familieto la plej grandan parton de la trieja loĝejo, rezervante al si nur la unufenestran ĉambreton, en kiu li preskaŭ ermite pasigas sian tempon. Jam delonge sen regula laboro, li pene akiras siajn modestajn vivbezonojn per diversaj malbone pagataj skriblaboroj por granda firmo. Tiel li sidadas tagon post tago ĉetable en la malgranda ĉambro kaj skribas kaj skribas. Li foriras malofte, preskaŭ nur por forporti la faritan laboron kaj akcepti farotan. Antaŭ sia filino kaj bofilo li aperas nur trifoje dum tago por manĝi kun ili.

Vintro venis. Ekstere falas dense neĝflokoj kaj en la ĉambreto regas tia malvarmo, ke la viro ĉe la tablo ree kaj ree frotas siajn rigidiĝintajn manojn unu sur la alia. Li devas ŝparegi pri hejtmaterialo.

Hodiaŭ li laboras kun eksterordinare granda malemo kaj kelkfoje li devas kolekti sian tutan energion por rekomenci la skribadon post interrompo por la manfrotado. Nemirinde ĉe tia malvarmo! Sed temis ne nur pri malvarmo. Li estas hodiaŭ entute iom malbonhumora kaj, strange, li sufere sentas sian solecon, al kiu li ja kutimiĝis jam, pli sufere ol iam depost la morto de sia edzino. Fine li sidas senmove kaj rigardas tra la fenestro, observas la neĝadon trankvilan, grandflokan kaj ekkalkulas la neĝerojn, kiuj falante trapasas lateton de la fenestroframo en certa linio.

Subite li ekaŭdas mallaŭtan susuretadon kaj sur la papero antaŭ li eksidas muŝo. Momenton li estis surprizita: Kio? Muŝo? Nun? De kie ĝi venis? Poste li volis mortfrapi la impertinentan besteton kaj eksvingas la manon. Sed la muŝo estas pli rapida ol li. La frapo de lia mano trafas nur la paperon, dum la besteto jam eksidas sur la plafono.

La viro ekkoleras: komenciĝas sovaĝa ĉasado, kiu restas senrezulta dum plenaj kvin minutoj. Poste la viro iom lacigite residiĝas kaj konstatas, ke la ĉasado tamen havis unu rezulton: Li agrable varmiĝis.

»Al la diablo«, la viro diris al si, »ĝi do vivu, la insekto. Almenaŭ tiom longe, kiom ĝi ne ĝenos min. Longe ĝi ja ne povos vivteni sin en ĉi tiu ĉambreto, kie mankos varmo kaj manĝaĵo al ĝi.«

Sed ĝi vivtenis sin. Pasis dek kvar tagoj, kaj la muŝo ankoraŭ vivis kaj ŝajne eĉ ne malbonfartis. La viro kutimiĝis al ĝi. Ankaŭ ĝi kutimiĝis al li. Nun ĝi jam tute sentime promenadas sur la tablo antaŭ li, dum li laboras, paŝadas malrapide sur lia mano kaj sidiĝas iafoje sur lia vango.

Tiam li forpelas ĝin per facila manmovo grumblante preskaŭ karesvoĉe: »Nu, nu, impertinenta vi ja estas, nu, ne gravas, sed ĉio havas siajn limojn!«

Kaj la insekto ŝajne komprenas lin kaj ekpromenas ree antaŭ li sur la tablo.

Iom post iom la viro ekamis la unusolan kunestanton en sia ĉambreto. Li eĉ eksentis sin malpli sola ol antaŭe. Kaj li ne plu volus perdi ĝin. Li do rezervas la rajton malfermi fenestron en sia ĉambro ekskluzive al si mem. Kiam estas eksterordinare malvarme, li eĉ hejtas pli ol kutime, kaj iam kaj iam li metas panpeceton sur tabloangulon por la muŝo. Kiam li matene forlasas la liton aŭ kiam li dumtage revenas en la ĉambreton, lia unua rigardo ordinare serĉas la insekton, sian »dombeston«, kiel la viro nomas ĝin en siaj pensoj. Pedante li zorgas, ke araneo ne ŝpinu ie reton, kaptilon por la muŝo.

Sed iun tagon li nenie vidas ĝin. Maltrankvile, nervoze li ĉirkaŭrigardadas. Lia laboro hodiaŭ ne volas progresi. Strange, li pensas, ke tia mizera muŝo povas eknesti en la menso de iu!

Fine li ekstaras kaj iras ĝin serĉi. Li trovas ĝin sur la fenestrobreto – morta. Lin ekkaptas malagrabla sento, sento de profunda bedaŭro pro la perdo de muŝo, kiu por li estas multe pli ol ordinara parazita insekto.

Pli ol antaŭe la viro nun sentas, ke estiĝis vintro kaj solece ĉirkaŭ li.

(El: Literatura Mondo № 1933/5 pĝ. 69)

La malfrua amfeliĉo de Johano Nardo

Dolĉe-amara novelo

Malfrue en la mateno Johano Nardo vekiĝis el bonfara dormo. Estis jam la dua fojo; unuafoje li estis vekiĝinta antaŭ proksimume tri horoj, precize je la sesa. Li endormiĝis tiam, malgraŭ ke ne sonoris la vekhorloĝo, ĉar pli ol tridekjara kutimo estis kreinta precize funkciantan vekilon en li mem.

Sed kiam post la unua vekiĝo li jam volis sin vesti, li subite memoris: ho, mi ja ne plu devas iri al deĵorejo! Ekde hieraŭ mi ja estas pensiita. Do, mi havas ankoraŭ tempon. Kaj li rekuŝiĝis kaj dormis plu.

Vekiĝinte duafoje, Johano Nardo rigardis tuj al la horloĝo pendanta vidalvide de li: Preskaŭ la naŭa horo. Unuaimpulse li volis ellitiĝi. Sed meze en la moviĝo li haltis kaj malrapide sin returnis. Li ja havas tempon! Li do ankoraŭ restu en la lito, maldiligentumu en ĝi ankoraŭ iomete. Li povas foje mediti pri tio, kion li faru ekde nun. La pensiiĝo, kvankam antaŭsciite, verdire surprizis lin nepreparitan. Li neniam ĝis nun serioze pripensis, kion li faru kiel deĵorlibera pensiulo.

Ekstere pluvis. Tra la malfermita fenestro li povis aŭdi monotonan klaketadon de surfalanta gutaro kaj vidi la vibrantajn strietojn antaŭ la vidalvida fenestro, kiuj memorigis lin pri la malagrabla stribriletado sur bildoj de eluzita filmo. Ho, li havas tempon, ne bezonas rapidi el sia lito. Kion li ja farus per la longa pluva tago?

Cerbostreĉe li pensis pri la demando, kion li faru estonte, kiel li okupu sian pluan vivtempon. Kaj li mire ekvidis, ke tiu demando ne estas tiel facile respondebla. Nu jes, li legos, li iafoje ludos kartludon kun amikoj, li iam - tiam promenos. Sed la tagojn okupi nur per tio ne eblos. Li estas nek pasia leganto, nek fervora kartludanto; kun fremduloj kaj por mono Johano Nardo principe ne ludas.

Ho, kiom ofte dum la tridektrijara deĵortempo li pensis sinkonsole pri tio, ke lia maljunaĝo estas certagrade sekurigita, ke li iam havos pension kaj ĝuos siajn lastajn vivjarojn sen prema zorgo, en libervola okupo. Nun fine ĝi alvenis, tiu tempo, kaj li ne scias ĝuste ĝoji pri ĝi, ĝui ĝin. Ĝi venis iom malfrue; pli frue, iam, jes, li sciis kion fari, li elpentris al si mil plezurojn nemultekostajn por la tempo, en kiu li ne havos devojn, tamen enspezojn. Sed nun ĉiuj tiuj plezuroj kaj amatoraj okupoj, kiujn li siatempe konsideris bonaj, malaktualiĝis por li.

Li ellitiĝis, iris en noktmantelo al la necesejo, revenis kaj rekuŝiĝis. Preterirante li deŝiris folieton de la kalendaro surmura, kiu nun montris vendredon, la unuan de junio.

Eble mi aĉetu ĝardeneton kun kabano, kiel mia kolego Pioĉo, kaj prilaboru ĝin. – Nardo daŭrigis sian meditadon. – Ĝardenkultura laboro estas saniga kaj donas diversajn ĝojojn. Sed por tio mi estas tro maljuna. Cetere: kaj vintre? Tamen, kial tro maljuna? Kvindeksepjara mi estas. Ĉi tio estas tiel granda aĝo? Ne! Kaj vintre? Nu, ĝis tiam mi ankoraŭ havos multe da tempo por trovi okupon.

Sed soleca li sentos sin, multe pli ol ĝis nun. Estas tamen stulte por viro, resti tiel sola, fraŭla, la tutan vivon. Subite ekŝajnis al li mem nekompreneble, mirige, ke li estas fraŭlo. Kiel tio ja okazis? Jes, vere, virinojn li havis sufiĉajn, plurfoje li estis jam aŭ preskaŭ edziĝonta. Sed ĉiam aŭ io intervenis aŭ li lastmomente ŝanĝis sian decidon. Prakulpa pri tio estis ŝi, nur ŝi …

Mela! Mela Kortano. Kiel bone li ankoraŭ memoras ŝian nomon kaj ŝin, ŝian figuron, ŝian klarsonan ridon, ŝiajn petolajn brunajn okulojn kaj la malhelan, abundan hararon, kiu disvolvite malsuprenfluis ĝis sub ŝia postaĵo. Grandan kronon ĝi formis frizite kaj ligite en dikaj plektaĵoj surkape. Hodiaŭ tiu hararo certe ankaŭ estas mallongtondita, ne plu plektita, konforme al la nuna modo. Kaj kredeble jam griza, almenaŭ ekgrizanta kaj malpli densa. Kiom aĝa ŝi ja povas nun esti? Ĉirkaŭ kvindek, jes, ĝuste kvindekunujara, kondiĉe ke ŝi ankoraŭ vivas.

Kiom li amis tiun virinon! amis? Ha! Eĉ nun ankoraŭ plirapidiĝas lia korbato, kiam li pensas pri ŝi. Estas ja dubinde, li konfesas al si, ĉu li amus tiel la nunan virinon, la hodiaŭan Melan. Sed lia amo al la juna, al tiu Mela, kiun li forlasis antaŭ tridekunu jaroj, neniam mortis, neniam ĝis hodiaŭ.

Kvar feliĉajn jarojn, feliĉaj malgraŭ iaj malagrabloj de lia tiama tempo, li pasigis kun ŝi. Nur deksesjara, sed bone evoluinta fraŭlino estis Mela Kortano, kiam la tiam dudekdujara Johano Nardo konatiĝis kun ŝi. Komence la gepatroj de la knabino kontraŭis al la amrilato; ŝi estas tro juna por tia afero, ili diris. Kaj eĉ ankoraŭ pli poste: ĝis li ricevos ŝtatan postenon, kiu promesos al li pension. Tial ili dum du jaroj devis tute kaŝi sian interrilaton, sian amon. Sed tio nur pliardigis la amon, faris la aferon dolĉe romantika.

Ŝi estis firmkapulino, obstinulino, malcedema kaj kaprica laŭnature, same kiel li mem. Tial ili ofte interfrotis sin kiel du malmolaj ŝtonoj kaj estiĝis fajreroj. Ili ofte disputis, kverelis, malpacis, disiĝis. Sed des pli firme ili kunligiĝis ĉiufoje post kelkhora, kelktaga disiĝo, – oh, pli ol du tagojn malpaco inter ili neniam daŭris – kaj tiam kutimis ambaŭ, kaj li kaj ŝi, konfesi certan kulpecon kaj la suferitan kortimon, ke ili povus tute perdi unu la alian. Kia feliĉa tempo, neelparoleble feliĉa estis tiu! Eĉ la ĉagrenoj kaj suferoj, kiujn al li tiam kaŭzis disputoj kaj malkonkordoj kun la knabino, nun ŝajnis al li parto de la iama feliĉo.

Johano Nardo revue pasigis en sia imago tiun tempon de sia unua amo, de tia amo, kian li neniam plu poste povis travivi, nek laŭ ardeco nel laŭ pureco nek laŭ feliĉeco. Kvar jarojn daŭris tiu bela tempo. Ĉiam pli ili interproksimiĝis, ĉiam pli la malglataĵoj disigaj de iliaj karakteroj forfrotiĝis kaj fine »ili estis du koroj kun unu batadado«. Tamen …

Jes: nur unu afero fine ankoraŭ amarigis ilian interrilaton, vundis kaj finfine venenis ĝin. Li estis pasia, malpacienca junulo tiam, kiu ne volis nek sciis atendi kaj bridi sin. Longe ja ilia amo estadis ĉasta, platona. Sed ju pli ili intimiĝis, des pli ardaj, pasiaj impulsoj en li kripostulis plenumiĝon de lia sopiro tute ŝin ekposedi. Kaj ŝi – ŝi estis ĉasta, preskaŭ pruda knabino, edukita laŭ la religiaj moroj, kio strange kontrastis al ŝiaj laŭnaturaj viveco kaj varmsangeco. Nek petoj, nek plendoj, nek insultoj efikis, ke la belulino foje cedu kaj oferdonu al li sian virgecon.

»Nur post nia geedziĝo, Johano!«, ŝi kutimis diri. Li admiris ŝin, sed samtempe nur pli ardiĝis lia sopiro. Li do volis edzinigi ŝin, kiam li havis ŝtatpostenon. Sed tiam ŝiaj gepatroj intervenis dirante: ne pli frue ol kiam Johano estos »fikse dungita«, tio estis, kiam li havos tian dungokontrakton, kiu certigos al li pension kaj ke li neniam estos maldungata, se li ne grave pekos kontraŭ la deĵorreguloj. Tian kontrakton oni ricevis nur post trijara bonkonduta deĵorado.

Kaj la knabino pli aŭskultis kaj obeis siajn gepatroj ol Johan-on. Fine jam nur unu jaro disigis lin de la tempo, kiu plenumos lian ardan deziron. Tiam li iutage eluzis oportunan okazon kaj provis apliki perforton, pensante, ke gravas nur la unua fojo, poste la virino jam malpli rezistos. Sed li malsukcesis. Mela laŭte kriegis kaj liberiĝinte el liaj manoj forkuris. De tiam Johano kaj Mela neniam plu kunvenis. Komence ambaŭ spitis ofendite, eble efektive ne plu volis paciĝi. Pli poste ĉiu atendis kaj postulis, ke la alia venu unue. Kaj li kaj ŝi ĉiutage esperatendis signon de la alia. Sed neniu volis fari la unuan paŝon al repaciĝo. Johano Nardo estis funde ofendita, li opiniis sin prava almenaŭ en tio, ke Mela neniukaze rajtis fari tian bruon, kvazaŭ tute fremda voluptulo atakus ŝin. Kaj li diris al si ankaŭ, ke la problemo ne solviĝos, se li simple repaciĝos al Mela.

Fine dolorakore, sed kun spite gaja mieno li ekrilatis kun alia knabino, kiu baldaŭ plej preteme sin donis al la bela junulo kun la bona pozicio. Li kondukis ŝin tra la urbaj stratoj, ofte preter la domo, en kiu Mela loĝis, ĝis li klare konstatis, ke ŝi jam vidis lin kun la nova amatino. Tiu amrilato neniam kontentigis lian koron kaj baldaŭ disŝiriĝis. Pli poste al Johano kelkfoje ŝajnis, kvazaŭ ree ekflorus en li »la granda amo« al iu virino, sed ĉiam tio montriĝis trompo. Mela, la memoro al Mela, ne plu liberlasis lin. Kaj tiel li restis fraŭla kaj kun la pliaĝiĝo li pli kaj pli izoliĝis.

Jam ofte, precipe en la lasta tempo, li, la maljuniĝanta Johano Nardo, preme kaj dolore sentis sian solecon, iufoje eĉ klare la mankon de virina kunulo, kiam li de deĵoro aŭ plezuro revenis en sian fraŭlan loĝejon. Nemalofte tiu solecsento pelis lin je liberaj tagoj eksteren, inter homojn, iafoje eĉ, kiam li observis sian najbarinon, kiu por malgranda pago purigis kaj ordigis liajn loĝejon kaj vestaĵojn, lin ekfrapis subita ideo, ke li devus ankoraŭ edziĝi. Sed neniam ĝis nun tiu izoliteco, tiu penso kaj deziro pri kunulino tiom obsedis lin kiel hodiaŭ.

La horloĝo surmure batis la dekan horon. Johano Nardo ŝiriĝis el sia meditado. »Maljuna stultulo«, li insultis sin mem, »vi ja ne volos nun sentimentaliĝi kiel dudekjarulo! Kia vi preparis vian liton, tia ĝi nun estas, tia estas nun via kuŝado en ĝi.« Li rigardis tra la fenestro kaj, ne plu vidante la strietojn preterfluintajn antaŭ la kontraŭa fenestro, li ekleviĝis. »Ĉesis pluvi«, li konstatis. »Mi do foriru por ekhavi aliajn pensojn. Antaŭ ĉio mi iru manĝi ion, ĉar nenio pli melankoliigas ol malplena stomako.«

Johano Nardo sidis ĉe tablo en sia loĝejo legante leterojn. Tutan amason da ili estis alportinta la poŝtisto. Li estis aperiginta anoncon en gazeto:

Kvindeksepjara ŝtatpensiulo staranta izolite en la mondo sopiras intiman duopon kun ordema kaj komprenema virino, vidva aŭ senkulpe eksedziniĝina, kiu emus esti al li sincera amikino kaj mastrumantino. Propra meblita loĝejo. Kaze de bona interkompreniĝo eventuale posta geedziĝo. Ne fumas, ne trinkas, ne ludas. Interesitinoj skribu al la administracio de la gazeto kun la surskribo »Ĉirkaŭ kvardek-kvindekjara«.

En la administrejo li estis lasinta sian adreson kun la peto, ke oni pluekspedu alskribojn al li. Tiom da alskriboj li ne esperis, kvankam li sciis, ke multaj virinoj arde aspiras la certagrade senzorgigan ligiĝon al ŝtata pensiulo kun propra loĝejo. Nun li sidis antaŭ dudekok leteroj kaj ŝvitis pro la malfacileco de la elekto kaj pro la timo, ke li elektos malĝuste.

Inter la alskribintoj estis du malpli aĝaj ol tridek jaroj, dekunu inter tridek kaj kvardek kaj nur kvar, kiuj jam vivis pli ol kvindek jarojn. Kelkaj eĉ alsendis siajn fotobildojn, el kiuj kelkaj prezentis loge ĉarmajn virinetojn.

Li legis kaj meditis dum horoj, iafoje ekridetis amuzite kaj pli kaj pli bonhumoriĝis. Sunbrilo falis en la ĉambron kaj pentris helajn striojn sur la tablo. La antaŭ kvar tagoj aĉetita kanario kantis vigle, ĉesis foje por frandi de aprikoto, kantis ree, ĉesis refoje por bani sin per drolaj movoj en la vitra banujo, skuis sin kaj ekkantis denove. El najbara loĝejo ĉi-transen sonis gaja kamparana muziko disaŭdigata de radiosendilo.

»Ho jes«, Johano Nardo ekkriis subite, »ankaŭ radioaparaton, bonan, modernan, mi aĉetos!«

Tri leterojn li fine elektis por ilin unuavice respondi. »Ĉiuj bonaj aferoj estas trio«, li murmuris gaje. Unu estis de kvardekdujara vidvino, kiu laŭ la kunsendita foto ŝajnis simpatia kaj bonkora. La duan skribis kvardeksesjara virino »senkulpe eksedziniĝinta« kun dekkvinjara filino, kiu »certe neniel ĝenos bonan interrilatiĝon« laŭ la aserto de la skribintino. Kaj la tria letero tre mallonga devenis de kvindekjara vidvino; kial li ĝin elektis, li mem ne sciis ĝuste argumenti. Ĝi ne estis ilustrita per akompana fotobildo, estis ekscese vortmalriĉa kompare al aliaj kaj indikis anstataŭ adreso nur poŝtejon kun la noto »poŝtrestante«. Eble ĝuste tiu iom mistera, sinkaŝa maniero allogis lin; eble, aŭ eĉ pli verŝajne – li tion iom honteme konfesis al si – estis nur la nomo, la subskribo, kiu impresis lian stultan maljunulkoron. »Mela Botisto« ĝi tekstis.

Jam dek kvar tagojn poste la ŝtata pensiulo Johano Nardo edziĝis kun la kvindekunujara vidvino Mela Botisto.

Tiu tago estis unu el la plej feliĉaj de lia vivo. Do tamen ankoraŭ … Estis kiel en amare-dolĉa romano. Ĉar la vidvino estis neniu alia ol lia neniam forgesita iama junulamatino Mela Kortano. Tuj post la luksa festmanĝo, kiun partoprenis ĉiuj amikoj de Johano, la najbarino, kiu tiom longe prizorgis liajn loĝejon kaj vestaĵojn, kun sia familio kaj pluraj parencoj kaj konatoj de Mela, la novgeedza paro startis al mallonga edziĝvojaĝo. Kaj ili pasigis belegajn sep tagojn en montara vilaĝo ĉe frato de Johano, kiu tie estis montgvidisto kaj ŝuisto.

Kiom ili havis por diri unu al la alia re- kaj refoje. Kaj ĉiam denove la alia persono interesite aŭskultis, kiam la alia rakontis ion jam trifoje rakontitan el siaj lastaj tridekunu jaroj. La vivo: kiel li mil- kaj milfoje pentis sian tiaman malpaciencon, obstinan stultan agadon; kiel li neniam povis forgesi ŝin, sian unuan amatinon, kiel li suferis pro sopirdoloroj kaj neniam povis vere ami alian virinon; kaj kiel li pensis pri ŝi estiĝinte pensiulo, kiel li tuj rememoris ŝin kaj malklare ekesperis kortreme legante ŝian leteron kun la subskribo Mela Botisto.

Kaj la virino rakontis, kiel ŝi milfoje malbenis sian stultan prudecon kaj la edukon de la gepatroj, kiuj igis ŝin oferi sian vivfeliĉon al malnovmoda koncepto pri virinaj honoro kaj virgeco.

»Kiom mi ploris«, ŝi diris interalie, »kaj esperatendis signon de vi, kiel mi pretis jam ĝoje rekuri al vi, se vi donus nur plej etan signon pri pardonemo kaj repaciĝemo, kiom mi suferis vidante vin iri brak-en-brake kun alia virino! Mi ne kaj ne povis kredi, ke ĉio bela kaj feliĉiga inter ni por ĉiam finiĝis.« Kaj ŝi priskribis, kiel ŝi fine, post jaroj, malespere cedis al la trudaj edzinigproponoj de gastejestra filo. Ŝi pentris, dum Johano aŭskultadis kortuŝite, sian turmentplenan edzecon kun tiu viro, terura drinkemulo, kiu insultis kaj batis ŝin kaj finfine ruinigis sin korpe kaj negoce, ĝis li antaŭ du jaroj mortis lasante ŝin en mizero. Ŝi havas tri filinojn kaj unu filon, kiuj neniel zorgas pri ŝi.

Sed nun, ekde nun – ili, Johano kaj Mela, ĉiam denove konkludis unuanime – ĉio reestiĝos bona, tiel bona, kiel ili ne povis sonĝi tion. Malfrue, sed tamen ordiĝos tiel, kiel ili maljunuloj apenaŭ rajtis deziri. Kaj ili tute ne kondutis kaj impresis kiel maljunuloj, pli ĝuste kiel juna, eĉ petolema juna amparo.

Apenaŭ unu jaron poste. Malfrue en la mateno Johano Nardo vekiĝis el bonfara dormo. Estis jam la dua fojo, unuafoje antaŭ du horoj la kolere insulta voĉo de lia kara edzino ŝiris lin el la karesaj brakoj de Morfeo.

Mela tiam malĝentile postulis, ke li fine jam ellitiĝu, por ke ŝi povu reordigi liton kaj ĉambron. Estas skandalo, – ŝi emfazis – ke ŝi devas suferi tiom pro lia nokthora foresto de hejme. Vespere li venas hejmen malfrue kaj ĝenas ŝian dormon, la malmultan vere bonan dormon, kiun ŝi povas ĝui ĝuste nur en la vesperaj horoj, dum ŝi matene kuŝadas maldorma preskaŭ depost noktomezo. Kaj matene poste li volas maldiligentadi en la lito, tiel ke ŝi ne povas orde komenci sian mastruman laboron kaj devos revarmigi lian matenmanĝon, kio cetere kostas hejtmaterialon. Ŝi ankoraŭ forkuros, se tio ne estiĝos alia.

Ĉe tio Johano kontraŭvole ekpensis: ho, se ŝi tion jam farus!

Ŝi nun foriros por aĉeti nutraĵojn, Mela finis sian lamenton, kaj ve al li, se li ankoraŭ ne estos ekster la lito, kiam ŝi revenos.

Tiam Johano returniĝis al la muro kaj refermis siajn ankoraŭ dormopezajn okulojn.

Vekiĝinte nun duafoje li rigardis la horloĝon: Duona post la naŭa. »Ho«, li pensis, »ĉiumomente Mela povas reveni! Ŝi eĉ jam devus esti ĉi tie, se ŝi ne estus tia klaĉemulino; certe ŝi ree renkontis plurajn amikinaĉojn sur la foirejo, kun kiuj ŝi per maldiskreta lango tralavas la subvestaĵojn de konatoj kaj de sia propra edzeco.«

Estas naŭze! Nu, li iam alia imagis la edzecon. Kaj Mela, tiu Mela de liaj mil dolĉe-amaraj revoj montriĝis vera Ksantipo! Baldaŭ post la edziniĝo ŝi eksvingis la sceptron, starigis pedantan ordon kaj severegan reĝimon en lia loĝejo. Komence li ankoraŭ subiĝis en amo, preskaŭ kun ĝojo, iom poste kun rezigna, indulga rideto, pensante, ke ĉio eble devas esti tia, ke al li utilos iom da ordo, disciplino, kaj ke ĝi iom post iom malpli sentiĝos, ke ja »nova balailo ĉiam bone balaas«. Sed fine, nun jam antaŭlonge – ho, kiel longe jam? – la nova vivo eknaŭzis lin.

Ĉe ĉia vetero – ĉe malbona li tion ja komprenus – Johano devas demeti kaj surmeti ŝuojn nur sur la loĝejporda sojlo; en la loĝejo li rajtas porti surpiede nur pantoflojn. Inter liaj amikoj Mela faris elekton kaj indikis tiujn, kiujn li rajtas inviti al si. Ŝi malpermesis tute al li, interrilati kun iuj el ili, ĝuste kun tiuj, kiujn li ĉiam plej ŝatis. Radion, »tian bruaparaton«, li ne rajtis aĉeti kaj la kanarion ŝi ne plu lasis libere ĉirkaŭflugi en la ĉambro. Iutage la kara birdeto kuŝis morta en la kaĝo; certe pro ĉagreno pri la severigita mallibereco.

Kiam Johano foriru kaj kiam li restu hejme, kiel bona edzo, ĉe sia edzo, ankaŭ tion ŝi fiksis. Se li foje – kiel hieraŭ vespere – iom pli longe ol permesite forestis ĉe amiko aŭ en kafejo aŭ aliloke. Mela insultis, lamentis, eĉ ploris. Kiam ajn la edzino vidis lin paroli kun virino, ŝi naŭze ĵaluzis. Tiuj kaj multaj aliaj aferoj en lia edzeca vivo ne plaĉis al Johano Nardo kaj jam post unujara daŭro tedis lin.

La radioaparato en la najbara loĝejo aŭdigis modernan kanzonon, laŭ kiu ies kara edzino havas pintajn harojn sur la dentoj. Aŭ la radio kriis tiel senhonte laŭte aŭ la muro estis tiel nekredeble maldika, ke Johano Nardo trude klare komprenis la rakontaĵon, kiu ŝajnis al li kvazaŭ moko pri lia situacio:

Ankoraŭ fianĉin’,
Ŝi estis anĝelin’;
Sed tuj post ŝia edziniĝ’
Ekestis ŝi – ho malfeliĉ’! –
Megero, megero…

La viro aŭskultis tiel emociite kaj atente, ke li tute ne aŭdis la envenon de la edzino. »Kio? ankoraŭ en la lito?« Mela ekkriis kun ekstreme alta voĉo koleresona. »Ĉu vi nun tuj ellitiĝos, vi senhonta maldiligentulo?«

Johano rapide ekmoviĝis tiam kaj eksaltis junule el la lito murmurante en trankviliga tono: »Jes, jam, karulino!«

»Nun rapide vestiĝu! Mi havas urĝan komision por vi. Dume mi revarmigos vian kafon!« Kun tiuj vortoj ŝi iris en la kuirejon ankoraŭ grumblante, dum Johano Nardo, vestante sin, meditis melankolie pri du strangaj demandoj:

Kiel bela imageble estus la vivo de fraŭla, sendependa pensiulo, kaj kial nekomprenebla fatalo ĝuste tiel aranĝis, ke finfine ankoraŭ plenumiĝis lia malnova amsopiro?

(El: Literatura Mondo № 1934/10 pĝ. 177-181)

La veturigisto

Tridek ses el siaj kvindek kvar vivjaroj Ferdinando Nerapido pasigis kiel veturigisto. Dum la lastaj dudek unu li vartis kaj kondukis la ĉevalojn de la transportentreprenisto Mallanto.

Ferdinando amis sian profesion kaj la ĉevalojn. Li konis siajn bestojn, kiel patrino konas siajn infanojn. Li sciis iliajn kutimojn, bonecojn kaj malfortojn. Se unu el ili foje ekmalsanis, li tuj rimarkis tion, venigis kuraciston kaj flegis la malsanulon, ofte kaj volonte oferante sian liberan tempon senpage. Li prefere faris superhorojn senkompense kaj veturis, se necese, duan fojon koste de sia ripoztempo, ol foje troŝarĝi la veturilon kaj tropenigi la ĉevalojn. Neniam vi uzis vipon. La plej fiera tago en lia vivo estis, kiam foje la gazeto enhavis lian bildon kun artikoleto titolita: »Modela veturigisto«, en kiu oni laŭdis lin kiel »bestamikon« kaj menciis lian tridekjaran deĵoradon en la profesio.

»Siajn« ĉevalojn li kutimis bapti per belsonaj nomoj. La lasta paro, kun kiu li laboris, ekatentis al la nomoj »Pegazo« (Ferdinando estis aŭdinta de iu, ke tiel nomiĝis fabela poezia ĉevalo) kaj »Merkuro« (laŭ fama ĉevalo venkinta en pluraj gravaj vetkuradoj).

Kun Pegazo kaj Merkuro li speciale amikiĝis. Ili estis – laŭ li – la plej bonaj tirĉevaloj en la tuta lando. Ĉe ili li serĉis kaj trovis konsolon, kiam li perdis sian edzinon post dudektrijara harmonia kunvivo. Kun ili li pasigis multajn dimanĉojn kaj festotagajn horojn, de kiam li estis vidvo. Ĉar li estis unu el la tre malmultaj veturigistoj, kiuj ne ŝatis sidi en gastejo kaj drinki.

Li estis trankvila, flegma viro. Tamen li povis surprize koleriĝi vidante, ke iu estis brutala kontraŭ bestoj, speciale se iu kolego batis ĉevalojn jungitajn antaŭ troŝarĝita veturilo. »Ĉion necesan oni devas atingi per bona trakto kaj pacienco«, li kutime diris en diskutoj kun kolegoj, kiuj asertis, ke ili ne povus malhavi vipon.

Pro ĉio ĉi lia maljuna sinjoro tre ŝatis Ferdinandon Nerapido kaj sciis taksi liajn servojn. Lia filo, la juna Mallanto, jam kiel knabo ofte veturis kun Ferdinando sur la veturigista sidloko. Tial ili iom malfacile decidiĝis sekvi al la konsilo de bona amiko kaj vendi ĉevalojn kaj veturilojn por anstataŭigi ilin per pli moderna trafikilo, per aŭtomobilo. Sed negoco ja estas negoco kaj profito por entreprenisto finfine pli gravas ol feliĉo aŭ malfeliĉo eĉ de plej bona servisto.

La bona amiko demonstris al du sinjoroj Mallanto, ke la konservad- kaj aliaj kostoj por aŭto estas malpli altaj ol tiuj por ĉevaloj; ĉi tiuj povas malsaniĝi, bezonas varton kaj nutron, eĉ se dum tuta monato oni ne laborigas ilin, ktp., ktp. Cetere oni povas per aŭtomobilo transporti pli dum unu tago ol per ĉevaltirata veturilo dum tuta semajno. Ĉevaloj entute elmodiĝas kaj oni ja devas paŝadi kun la progreso!

Malagrable estis al la sinjoroj komuniki sian decidon al la longjara fidela servinto Ferdinando, kvankam ili havis konsolon por li: li ne estos maldungata, oni havos alian okupon por li. Kiam fine la juna Mallanto per singardaj vortoj informis la veturigiston, li mem estis tuŝita pro la efiko: Nerapido aspektis dum momentoj kvazaŭ li estus trafita de apopleksio; li paliĝis, rigidiĝis kaj devis firmteni sin por ne fali. Kiam li iomete refortiĝis, li klopodis persvadi la sinjoron lasi almenaŭ lian ĉevalparon, Pegazon kaj Merkuron, ne anstataŭigi ilin per aŭto, kaj li parolis mirinde elokvente:

»Ĉevaloj estas tamen ĉevaloj, vivaj estaĵoj kun okuloj kaj prudento. Se foje la homaj sensoj nebone funkcias, tiam la sanaj instinktoj de la ĉevaloj evitas akcidenton. Sed motorveturilo? Kiom da kunpuŝiĝoj, mortpremoj kaj alispecaj akcidentoj okazadas! Kiom ofte miaj ĉevaloj jam fortiris nefunkciantan aŭtomobilon de ie, kie ĝi malhelpas la trafikon! Kaj mi dubas, ĉu la nutraĵo por ĉevalo pli kostas ol benzino kaj oleo por tia stinkveturilo[1]. Ĝi pli rapide kuras, jes. Sed ĉu tio por vi tiom gravas, sinjoro? Ĉu gravas, ŝpari duonan aŭ eĉ tutan horon en unu veturo, se oni poste devas atendestari iufoje du-tri horojn antaŭ fervoja aŭ dogana magazeno aŭ antaŭ negocejo?«

»Kaj viaj ĉevaloj, sinjoro! Ili estas kvazaŭ kanto! En la tuta urbo oni envias vin pro ili.«

La sinjoro ja tuŝate kaj flatate aŭskultis. Li sufiĉe estis homo por kompreni la afliktiĝon de la veturigisto, kiu kun tia amo kroĉiĝis al la ĉevaloj kaj nun devos disiĝi de ili. Ĉevaloj nun entute malmultiĝas kaj estas tre dubinde, ĉu Ferdinando, ne plu juna, refoje trovos postenon kun ĉevaloj. Do li adiaŭos de la bestoj verŝajne por ĉiam. Tial la sinjoro tre kompatis lin.

Tamen negoco nuntempe ne permesas sentimentalajn konsiderojn. Li ja faras, kion li povas, por la maljunulo: li proponas al li postenon de kunveturanto sur la aĉetota ŝarĝaŭto. Akceptante tion Ferdinando evitos maldungiĝon.

Sed ĉi tiu nee skuis sian kapon. Tamen la juna sinjoro bedaŭre levetis la ŝultrojn kaj diris: »Nu pripensu la aferon ĝis lundo, Ferdinando! Ni tre bedaŭrus, se vi, kiu tiom longe kaj bone servis al nia firmo, kaj ankoraŭ longe kaj bone povus servi, forirus de ni.«

Ordono, ke li por la tago de la vendo metu la ĉevalojn en speciale bonan staton kaj aspekton, superfluis. Ferdinando ja ĉiam zorgis, ke la bestoj kaj la veturiloj brilu. Klare do, ke li prizorgos ilin eksterordinare por la lasta elmontro.

La nokton de dimanĉo al lundo li pasigis ne en sia hejma lito, sed sur la primitiva kuŝejo en la stalo. La tutan dimanĉon li apenaŭ foje disiĝis de siaj zorgatoj. Multe li sidis sur kesto apud ili kaj dronadis en malgajaj meditoj.

»Neniam plu mi estos ĉe ĉevaloj!« Ferdinando re- kaj refoje diris al si. »Kiu ja dungos tiel aĝan veturigiston? Ĉevaloj ĉiam pli malmultiĝas. Ili devas cedi al la malbenitaj stinkveturiloj. Nu, mi ne scias, ĉu mi tion transvivos.«

Dume liaj ĉefoj, patro kaj filo, marĉandis kun aŭtomobilnegocistoj kaj ree kaj ree priparolis la decidan paŝon. Ili kalkulis, konsideris kaj demandis persone kaj telefone konatojn pri ties opinioj kaj spertoj kaj fine venis al la konkludo: ni ne vendu la ĉevalojn de Ferdinando Nerapido, sed nur la alian paron. Anstataŭ tiu ni aĉetos triradan aŭtomobilon por speciala rapidekspedo de urĝaj liveraĵoj.

Pri tiu decido la juna Mallanto volis informi Ferdinandon ankoraŭ samvespere, kiam li hazarde preteriris lian loĝejon. Sed la veturigisto ne estis hejme, ĉar li ja intencis pasigi la nokton ĉe la ĉevaloj.

Lunde matene la juna sinjoro pli frue ol kutime iris al la negocejo. Li estis gaja. Fajfante li trapaŝis la grandan korton rekte al la stalo. Li ĝojis pri tio, ke li povas alporti la bonan informon al la veturigisto. Kaj li antaŭĝuis ties kortuŝan ĝojon pri ĝi.

Ankoraŭ neniu estis sur la korto, sed Mallanto ne dubis, ke Ferdinando, kiu ĉiam estis la unua en la ĉevalejo, jam troviĝas en la stalo. Malfermante la pordon, la sinjoro jam kriis: »He, Ferdinando, bona sciigo!«

Nenia respondo. Nu? Ĉu la viro ankoraŭ ne ĉeestas? Ĉu li ien iris? Aŭ eĉ malsaniĝis pro malĝojo? Tiaj aferoj laŭdire okazas. Sed hieraŭ vespere li ne estis hejme; eble li en sia malĝojo drinkis sin ebria, tute kontraŭe al sia kutimo. Tre afliktita li ja ŝajnis sabate. Nun li eble kuŝas hejme, fordormante sian ebrion. Aŭ eble eĉ ĉi tie en la stalo.

Mallanto opiniis ekaŭdi ronkon. Li do tute enpaŝis la stalon kaj kutimiĝinte iomete al la malhelo kaj la akra odoro, li ĉirkaŭrigardis. Subite li resaltis kun ekkrio.

Desur plafona trabo, en malhela angulo, pendis Ferdinando …

(El: Literatura Mondo № 1935/1 pĝ. 7-8)

Ŝtelita infaneco

Apudvoje sur verda deklivaĵo sidis junulo. Longstatura, malgrasa, palvizaĝa junulo. Li lasis kvazaŭ baki sin de somertagmeza suno kaj rigardadis reveme al la sub kuŝanta vilaĝo. Longe li jam sidis tiel, senmove. Kelkfoje li balancis kvazaŭ jese sian kapon kaj murmuretis ion elinter la apenaŭ disigita dentoj.

Fine, kiam ĵus nubeto ekkaŝis la sunon, li leviĝis. Kun rezigna ĝemeto li streĉis siajn membrojn kaj ĉirkaŭrigardis. Poste liaj okuloj laŭiris la vojon supren ĝis la arbaro, en kiu ĝi malaperis. De tie li refoje turnis ilin al la valeto kun la malgranda vilaĝo, kvazaŭ por ĵeti sur ĝin lastan, longan adiaŭrigardon.

»Ĉio estas kiel bela kaj malbela sonĝo«, li diris. »Tiom da tempo pasis de tiam! Sed preskaŭ ĉio ankoraŭ estas, kia ĝi estis tiutempe. Escepte de la domo, kiu forbrulis.«

Anstataŭ ĝi nun staris nova, pli bela, ne tute kongrua kun la aliaj. Kaj tie, ĝuste sub li, estis la aĉa malnova kabano kun la larĝkrona ĉerizarbo, kiu estis iam lia hejmo. Malklaraj rememoroj pri sunaj, feliĉaj tagoj faris ĝin kara al li. Kiel volonte li enirus ĝin refoje! Sed ankaŭ aliaj, malbelaj, naŭzaj rememoroj ligiĝas kun ĝi, kiuj estas pli freŝaj, pli reliefaj. Ili formas kvazaŭ heĝon, kiu disigas lin de la agrablaj rememoroj el pli frua, bela tempo.

La junulo subite residiĝis dronante en memorojn kaj meditojn. Li klopodis reiri en sian pasintecon, repasigis antaŭ sia spirita okulo, kion li travivis en ĉi tiu spaceto da mondo.

La unuaj vivovojetoj de la malgranda Fredo estis heligata per la sunbrilo de komprenema patrina amo. Rekompence lia koreto arde batadis renkonte al sia kara panjo.

Fredo estis ĉarma, facile direktebla knabeto kun sentema, impresebla animo. Liaj drolaj afableco, komplezemo kaj gaja vigleco sturme konkeris la korojn de homoj. Eĉ lia kolerema patro, kies konstantaj malsereno kaj grumblemo tre ombrumis la infanecon de Fredo, ofte estis venkita kaj plimildigita, se la bubeto demandis lin kun timema, peta rigardo de la bluaj, senkulpaj okuloj: »Paĉjo, kial vi koleras tiom? Kion vi deziras?«

Se Fredo estis batata kaj insultata de sia patro, li rapide forgesis kaj pardonis la ofendon. Kaj kiam la viro montris al li nur iom da bonvolo, nur iomete afablan mienon, aŭ foje eĉ donacis al li iom, tiam la fileto kondutis tiel dankeme kaj ame al li, ke eĉ la aĉa krusto ĉirkaŭ lia koro degeletis kaj li eksentis ion strange agrablan, iom de la feliĉiga patra amo. Bedaŭrinde, tio nur tro malofte okazis; pli ofte la viro insultis kaj batis la knabeton pro bagatelo aŭ pro bezono iel sentigi al iu sian ĉagrenon.

La infano tion ne kaj ne povis kompreni kaj ofte demandis sian panjon: »Kial paĉjo ĉiam tiel koloras? Kaj pro kio li batas kaj insultas ankaŭ vin? Vi ja neniam estas malbona!«

Tiam la bona virino klarigis al li, ke paĉjo devas peze labori, ke li estas malsana kaj ke malbonaj homoj ĉiam kolerigas lin.

Tial Fredo foje diris al sia patro, kiu, ĵus hejmenveninte iom ebria, denove komencis furiozi: »Kara paĉjo, ne koleru al ni! Ni ja ne kulpas, kiam fremdaj homoj ĉiam ĉagrenas vin. Batu foje ilin!«

Sed la viro forpuŝis la knabon, ke li falis teren, kaj ekkriegis: »Impertinenta bubaĉo! Tiel malgranda kaj jam tiel impertinenta! Tion vi instruas al li, kanajlino! Atendu ja, mi enkondukos aliajn morojn ĉe ni.«

Plej terure estis por la malgranda Fredo, kiam la patro ebria batis lian patrinon. La infano neniel povis kompreni, ke oni rajtas bati kaj insulti lian amindan, tiel bonan panjon. Kaj iĝinte pli aĝa, Fredo komencis ne nur timegi, sed ankaŭ malŝati sian patron pro tio. Li komencis rigardi sian patron kiel tolerendan malbonon, kiun oni ial havas kaj de kiu oni bedaŭrinde ne povas liberiĝi. Jam en sia kvina jaro, la infano ofte senkonsole plendis dum aŭ post malbela familia sceno: »Panjo, kial mi devas havi paĉjon? Bedaŭrinde, ke mi devas havi paĉjon! Kial mi havas ne nur panjon?«

La virino ĉiel klopodis, ke la malgranda Fredo laŭeble ne estu atestanto de malbelaj scenoj; ŝi suferis kaj oferis multe por eviti tiajn en la ĉeesto de la infano kaj faris ĉion por forviŝi la aĉajn impresojn el lia animeto. Ŝi penis ĉiel heligi la vivmatenon de Fredo, ŝparis kaj rezignis eĉ pri satmanĝo por povi doni al li tion kaj ĉi tion, kio povas ĝojigi infankoron.

Tiel la knabeto havis ludilojn, kiujn la patrino aĉetis kaŝe kaj pri kiuj ŝi poste devis mensogi al la edzo, ke ili estas donacitaj de parencoj. Same Fredo foje-foje ricevis frandaĵojn tiom ja ŝatatajn de infano.

Dumtage, kiam la patro ne estis hejme, Fredo en tiu tempo travivis la plej purajn ĝojojn de sia tuta vivo. La patrino dediĉis ĉiun tempon, kiun al ŝi lasis la multa laboro pri la hejmo kaj por la dombestoj, al sia etulo. Neniam ŝi havis alian alparolon por li ol »karulo«. Ŝi okupis lin en sia propra laboro, kutimigis lin lude al ordemo kaj memdisciplino, kaj kiom ĝojis la bubeto, kiam li povis »helpi« al la panjo en serioza laboro!

Per simplaj fabeloj la ne tre instruita, sed siamaniere saĝa virino lernigis al li ŝati kaj estimi la bonon kaj eviti la malbonon. Ŝi neniam lin batis aŭ insultis. Tamen la malgranda Fredo kutime tuj obeis, kiam la patrino postulis, ke li ion lasu aŭ faru. Ne per severaj ordonoj kaj punminacoj ŝi atingis tion, sed per laŭebla klarigo pri la kialoj de siaj postuloj kaj per incito de ambicio en li.

Ne mirinde do, ke la vigla, ĉiam gaja kaj komplezema knabo estis ĝenerale ŝatata kaj poste en la lernejo estis favorato de la instruisto. Cetere li bone lernis. Ĉiam liaj lerniloj estis en bona ordo kaj liaj taskoj zorge faritaj.

La patrino de la malgranda Fredo estis kormalsana. Jam delonge. Kaj la ĉagreno pro sia malfeliĉa edzeca vivo, kune kun la pezaj laboroj, pli kaj pli malbonigis ŝian farton. Kelkfoje ŝi sentis sin tiel malforta kaj suferis tiajn dolorojn, ke ŝi ne povis ne pensi pri baldaŭa, eble subita morto. Tiam ŝi tre malĝojis demandante sin, kio estiĝos el la fileto, kiam li staros en la malbona mondo sen ama prizorgo. Sed ŝi penis kaŝi de Fredo siajn larmojn kaj laŭeble ne aflikti lin per malgaja mieno.

Iun antaŭtagmezon, Fredo tiam estis preskaŭ okjara, li iris kun la patrino sur herbejon por alporti freŝan furaĝon al la dombestoj.

Antaŭ du tagoj la someraj ferioj estis komenciĝintaj, kaj la knabo ege ĝojis pri la grandioza perspektivo, ke li denove povos pasigi multajn tagojn proksime ĉe la patrino, sur liberaj kampo kaj herbejo.

Estis varmege. La suno sendis ardajn radiojn de sur la blua ĉielo. Fredo kaj la patrino ŝvitegis. La virino fartis tre malbone kaj ofte interrompis la falĉadon de herbaro por pene ekspiregi. En la brusto ŝi sentis pikajn dolorojn kaj en la kapo svenemon. Tamen post ĉiu ĉeso ŝi baldaŭ rekomencis la laboron.

Al la knabo plaĉis la bela tago. Li kunrastadis la falĉitajn herbojn, kolektis florojn, kaptis akridojn, kiujn li rigardis kaj liberigis, saltetadis tien laj reen kaj faris transkapiĝojn tien kaj reen. Kiam li foje rimarkis, ke lia patrino ĉesis labori kaj kun dolora ekĝemo fermis la okulojn, li alkuris timigite laj demandis kunsente, kio ŝin premas. Sed ŝi trankviligis lin, dirante, ke nur la varmego iom lacigis ŝin, kaj Fredo ree ĝojis kaj amuziĝis.

Rikoltinte sufiĉe da herboj, ili pakis ĝin en grandan kaj malgrandan tukojn. La grandan portis kompreneble la patrino, la malgrandan pakaĵon la filo. Ili jam proksimiĝis jam al la vilaĝo, kiam la patrino ekŝanceliĝis kaj subite teren falis sub sia peza ŝarĝo. Fredo forĵetis la sian kaj kuris al la patrino, kiu ĝemadis kaj ne plu povis leviĝi.

Per balbuta voĉo ŝi petis la knabon, ke li kuru en domon kaj venigu helpon. Baldaŭ li revenis kun du virinoj, kiuj alportis akvon kaj vinagron. Ili malsekigis la tempiojn de la svenintino kaj gutigis la miksaĵon el akvon kaj vinagro en ŝian buŝon, pli la bonaj virinoj ne sciis fari.

Fine la malsanulino ekstertoris kaj malfermis la okulojn. Iom post iom ŝi tiom konsciiĝis, ke ŝi alvokis sian filon per malforta voĉo. Kiam li plorante kliniĝis super ŝia vizaĝo, la patrino kisis lin kaj flustris du-trifoje: »mia kara, kompatinda bubo!« kaj ankaŭ ekploris. Poste ŝi denove fermis siajn okulojn, spiretis malfacile, pli kaj pli malforte kaj finfine tute senmoviĝis.

Dum kelkaj semajnoj post la enterigo de la patrino, ĉe kiu la malgranda Fredo kondutis malespere kaj plorvokis korŝire sian panjon, lia onklino – fratino de la patro – laŭpove prizorgis la domon. La patro iris al sia laboro kiel kutime kaj la knabo, pri kiu neniu krom kelkaj kompatemaj najbarinoj multe zorgis, iradis aŭ sidadis ie, kiel funebranta ombro de sia propra antaŭa memo. Li iĝis silentema kaj timema, evitis la homojn, apenaŭ manĝis kaj se oni volis paroli kun li, oni devis kvazaŭ tiri el li ĉiun vorton.

Kontraŭ sia patro la knabo kondutis preskaŭ malamike. Laŭeble li evitis lin. Laborojn, kiujn la viro ordonis al la knabo, li faris nur duone, ofte tute ne; malpli pro obstino, kiel la patro opiniis, ol pro forgesemo, amara revado kaj nevenkeblaj malemo kaj indiferento al ĉio. Lia patro pli ol antaŭe sidadis en drinkejo, venadis hejmen ebria. Jam unu semajnon post la perdo de sia panjo, la malgranda Fredo ricevis de li terurajn batojn. Kompreneble tio efikis plej malbone sur la malfeliĉan infanon.

Iutage fremda juna virino venis en la domon. Ŝi estis tre laborema kaj energia kaj ekkreis ordon en la jam malzorgita hejmo. Komence ŝi interesiĝis pri Fredo kaj traktis lin afable. Sed vidante, ke la knabo ne volas fidi al ŝi, neniel venas renkonte al ŝi kaj apenaŭ okupas loketon en la koro de sia patro, ŝi baldaŭ severiĝis kontraŭ Fredo. Kaj ĉar li ne ŝanĝiĝis, eĉ male, pli obstiniĝis, li fine ricevadis pli da insultoj kaj batoj ol da manĝaĵoj.

Per iom pacienca kaj ama traktado la funde ja bonkora kaj bonedukita knabo certe estus direktebla. Lia doloro pro la perdo de la patrino estus mildiĝinta, li mem kutimiĝinta iom post iom al la nova situacio. Sed kiom la malklera virino, kiu neniam estis patrino, sciis pri infanedukado kaj pri tio, kiel oni devas trakti infankoron profunde vunditan! Ŝi kaj aliaj, fine eĉ la instruisto, vidis en li nur obstinan, malafablan bubon, kiun neniel influas eĉ bonvolaj vortoj.

En la lernejon li venis sen taskoj, kelkfoje eĉ tute sen lerniloj, kaj neniam li estis mense ĉe la afero pritraktata. Komence la instruisto ja lasis lin trankvila, poste li provis reaktivigi lin per konsolaj kaj milde admonaj vortoj. Finfine li malpacienciĝis kaj ektraktis lin severe, sed sen kontentiga rezulto.

Tiel estiĝis, ke Fredo renkontis jam nur senkomprenan severon, malafablan rifuzon kaj mem plue reagis nur al senteblaj punoj. Iom pli komprenemaj najbaroj, kiuj iam ŝatis la malgrandan Fredon, kutimis diri: »Estas domaĝe pri tiu knabo! Tiel bona infano, dum lia patrino – Dio ŝin beatigu – ankoraŭ vivis. Nun li estas malbonigata de tiu senhonta virino, kiu jam kondutas kiel sinjorino en la domo, tiel baldaŭ post la morto de la virino.

Ankaŭ kun la lernejaj gekamaradoj Fredo tiam konstante malpacis. Ili malamis lian silentan konduton kaj apartiĝemon, sentis sin ofendataj per ili kaj volis devigi lin al certa solidaro, al partopreno pozitiva aŭ negativa. Ili sukcesis fine, en negativa senco. Li montriĝis malica, ĝenis la ludojn kaj rikoltis batojn. Li komencis fari maldecaĵojn kaj malicajn petolaĵojn. Baldaŭ oni akuzis lin pri ĉiu fibubaĵo, se oni ne povis eltrovi la farinton. Fine do ne plu pasis tago, en kiu Fredo ne ricevis batojn de iu. Lia famo en la tuta ĉirkaŭaĵo iĝis tiu de malgranda sentaŭgulo kaj misfaranto.

Tamen sub la dorna, kruda ŝelo restis bona kerno. Sed eĉ kiam pri tio montriĝis signoj, ili estis miskomprenitaj aŭ ne rimarkitaj. Ja malgraŭ sia malbonkonduto la knabo esence restis same sentema kaj amsopira kiel antaŭe. Kaj neniu pli suferis pro lia ŝanĝiĝo al la malbono ol li mem. Kiam neniu povis vidi lin, li ofte ekploris korŝire.

Nemalofte okazis, ke nokte, vekiĝinte el dormo, en kiu sonĝo iluziis al li estadon kun la mortinta panjo, li skuiĝis en akra plorado. Tiam li tute kaŝiĝis sub la litkovraĵo kaj singultadis konvulsie, ĝis li ree ekdormis kaj ree renkontis sonĝe sian patrinon, kiu konsole sekigis liajn larmojn. Ankoraŭ post jaroj li ofte sonĝis kaj pensis pri ŝi. Kaj en lia koreto tiom elkreskis ŝia idealfiguro, ke en ĝi apenaŭ estis loko por iu alia.

Eble tamen la infano iom post iom estus ekpaciĝinta kun sia »dua patrino«, se ŝi ne eztus irinta tute malĝustan vojon. Anstataŭ respekti la memordoloron de la knabo, ŝi montris ĉagrenon pro ĉiu signo pri tio, ke li ankoraŭ neniel forgesis sian panjon. Kaj li en nenio estis pli sentema ol en sia funebra memoro kaj li plej kolere ekspitis, kiam li en vorto aŭ ago sentis pikon kontraŭ sia mortinta karulino.

Iun vesperon Fredo kaj lia duonpatrino sidis en la ĉambro. En lulilo dormis suĉinfano.

La virino jam estis legitima edzino kaj patrino de trimonata knabeto. Ankaŭ ŝi, kiel ŝia antaŭulino, multe suferis pro la krudeco de la viro, kiu pli kaj pli sklaviĝis al alkoholo. Sed ŝi estis pli energia ol la mortinta virino, ŝi rezistis kaj faris limojn al la furiozemo de la drinkemulo. Kelkfoje ŝi eĉ interbatis kun li. Ofte ŝi defendis Fredon kontraŭ troaj malbontraktoj de lia patro.

La tiam dekjara Fredo sidis en angulo ludante per diversaj iloj. Li faris pli kaj pli laŭtan bruon. La duonpatrino, kiu flikadis vestojn kaj per unu piedo movadis la lulilon, jam plurfoje admonis lin ne fari tian bruon, por ke li ne ĉiam reveku la etulon. Fine ŝi diris insiste: »Fredo, nun jam ĉesu! mi diras. Aŭ mi batos vin. Cetere baldaŭ venos via patro. Estus bone, se vi jam orde remetus lian ilaron. Vi scias, kiel li ĉiam furioziĝas pro tio, ke vi uzas kaj ruinigas liajn laborilojn. Se mi hieraŭ ne estus protektinta vin, kiam li ne trovis la malgrandan martelon, vi estus ricevinta vian porcion da batoj. Sed ĉiam mi ne disputos pro vi.«

Tiaj vortoj pli impresis la knabon ol la duonpatrino iam supozis kaj ol li mem montris. Li jam estis obeonta: nur unusolan frapon li devos ankoraŭ fari, enbati unu najlon.

»Ĉu vi tute ne aŭdas, bubo?« kriis la virino koleriĝante, »ĉu oni ĉiam devas bati vin?« Tiam la bubo ekspitis: »Batu do! Egale, ĉu vi aŭ li batas min.«

»Impertinentulo! Bone edukis vin via patrino, tion mi devas konfesi!«

»Mia panjo estis centoble pli bona ol vi.«

»Tuj silentu aŭ …«

»Estas ja vere! La homoj diris, ke vi grandparte kulpas pri ŝia morto. Vi entrudis vin en nian hejmon.«

La virino alkuris per du paŝoj kaj batis Fredon kelkfoje en la vizaĝon.

»Fibubo mizera!« ŝi insultos, »mi disbatos vian impertinentan buŝaĉon.«

Fredo saltleviĝis kaj rifuĝis plorkriante en alian angulon. Poste li, tremante pro senpova furiozo, reinsultis: »Jes, paĉjo kaj la homoj pravas: vi estas kanajlino, vi estas sorĉistino, vi estas publikulino …«

Vekiĝis la suĉinfano kaj komencis krii. Tio pligrandigis la koleron de la duonpatrino. Ŝi ekkaptis bastonon de sur ŝranko. »Nun ĝoju, vi fripono! nun vi foje ricevos, kion vi bezonas.«

Sed la »fripono« rifuĝis trans la litojn, volis kuri el la ĉambro. Bedaŭrinde la pordo estis riglita kaj la kolera virino jam proksime. La riglilo ne volis cedi. En ekstrema timo li ekprenis la balailon, stariĝis en defendpozon kaj minacis: »Provu bati min, tiam ankaŭ mi batos.«

La duonpatrino alsaltis lin, sed sammomente ŝi ricevis tiel fortan frapon sur la kapon, ke ŝi returne ŝanceliĝis.

Ekstere iu premis la anson kaj postulis malfermon. Fredo kuris en angulon, dum la virino enlasis la patron. Ŝi tuj rakontis al li per ploraj kaj koleraj vortoj la okazintaĵon. Tiam Fredo estis batata kiel neniam antaŭe. Duonsveninte, kun doloroj en preskaŭ ĉiuj korpopartoj, li kuŝis en ĉambroangulo mallaŭte veante kaj ĝemante.

La postan tagon la patro kondukis la dekjarulon al kamparano. Tiu jam foje diris: »Se vi ne bezonas la bubon, sendu lin al mi. Mi nutros kaj vestos lin kaj li povos gardi mian brutaron kaj fari aliajn utilajn servojn sur mia korto.«

Komenciĝis aĉa tempo por la malgranda Fredo. Lia vivo ĉe la bruta, posedavida kamparano estis plena de laborego kaj sufero. La influhava mastro atingis, ke la knabo ofte ne bezonis viziti la lernejon. Anstataŭe li devis fari laborojn, kiuj superis infanajn fortojn. Pro bagateloj li estis kruele batata.

Kelkfoje li forkuris; ĉiufoje revenigis lin ĝendarmoj. Kiom da amaraj larmoj verŝis la knabo nokte sur sia pajla aŭ fojna kuŝejo. En sia infana nekompreno li fariĝis ĉiam pli obstina kaj malama kontraŭ ĉiuj; tial eĉ servistoj, kiuj komence simpatiis kaj kompatis lin, fine opiniis lin malica kaj lin mistraktis.

Tute malesperiĝinte, li ekpensis pri venĝo. Kaj iuvespere, post kiam li denove estis batata, Fredo ekbruligis la fojnejon per kandelo.

Rapide kaj avide la fajro ekmanĝis la sekigitan herbaĵon, poste la amasigitan pajlon kaj baldaŭ ĝi atakis la apudan stalon. Post nelonge la tuta domo kun multaj bestoj fariĝis viktimo de la detruema elemento, malgraŭ ĉiaj provoj estingi ĝin. Feliĉe almenaŭ homo en ĝi ne pereis.

Fredo dum kelka tempo observadis la grandiozan, horore belan spektaklon de la dombrulo en nokta mallumo. Poste li forkuris. Plurajn tagojn li vagadis kun timo kaj angora pento en la koro. Li evitis homojn, nutris sin per fruktoj. Fine oni trovis kaj kaptis lin. Li estis tute elĉerpita, duonmorta pro malsato. Jam dekomence neniu dubis, ke la fibubo kaŭzis la fajron. Ĝendarmoj kondukis lin en la distriktan arestejon.

Li ne malkonfesis sian agon kaj oni sendis lin en »ŝtatan punedukejon por krimemaj infanoj«. Tie li dum sep jaroj kruele spertadis, ke ekzistas potencoj, kontraŭ kiuj ribeli estas malsaĝe kaj vane. Li lernis respekti aŭtoritatojn, fariĝis mola, fleksiĝema. Ho, tiuj sep jaroj – la junulo eksentis malvarmon rampantan laŭlonge sur lia dorso, kiam li memoris pri ili – tiuj sep jaroj estis eterno de malsatado, humiliĝo, ricevado de batoj …!

Tamen, finfine, hodiaŭ matene malfermiĝis la pordo de la punedukejo por ellasi Fredon »plibonigitan«. El la malgranda Fredo, kiu siatempe eniris domon, fariĝis altstatura, malgrasa kaj tre palvizaĝa juna viro.

La vilaĝa turhorloĝo batis la trian posttagmezan. La junulo leviĝis. Ankoraŭ lastan rigardon li ĵetis sur la vilaĝon, kiu kvazaŭ sonĝante kuŝis sub li en sunbrilo. Poste li rapidpaŝe ekiris al la arbaro, enpaŝis ĝin sen refoje rigardi malantaŭen.

Longa vojo kuŝis antaŭ li. Li devis antaŭnokte veni al granda farmisto transmonte, kiu estis postulinta junlaboriston el la ŝtata edukejo. Fredo estis la »feliĉulo«, kiun oni elektis kaj sendis al li. Ofte, ofte dum longaj jaroj en la severa edukejo, li sopiris kaj revis pri la tempo de elveno el ĝi, de reveno en la vivon. Kaj nun, fine liberiĝinte, li sentas teruran malplenon en sia koro; li sentas gorĝopreman angoron pro la estonto, la griza estonto de ia stalservisto, de kamparana domsklavo, al kiu li renkonte iras, ŝtelrompite pri sia infaneco kaj junaĝo.

(El: Literatura Mondo № 1935/3 pĝ. 60-64)

La Fantoma Kastelo

Estis fine de marto aŭ komence de aprilo. Mi eluzis kelkajn belegajn fruprintempajn tagojn por migradi en montaro. Jam ekfloris kelkaj arboj kaj arbetaĵoj, aliaj ekburĝonis aŭ kreskigis delikatajn folietojn. La matenoj estis freŝaj, eĉ malvarmaj, sed la tagoj alportis agrablan sunvarmon. Nur la noktoj ankoraŭ estis frostaj en la pli monta regiono. Tie supre jam degelis la lasta neĝtavolo kaj sendis viglajn riveretojn valen inter kaj trans rokoj.

Ĝuste la tempo, en kiu mi ŝatas fari la unuajn pli longajn ekskursojn senskiajn en mezalta montaro. Kaj mi travivis tiam kelkajn vere plezurigajn tagojn.

Subite, la kvaran aŭ kvinan tagon, ŝanĝiĝis la vetero radikale. Vere, kelkfoje jam antaŭblovis akra venteto kaj pli malpli grandaj nuboj kovradis foje-foje la sunon, tiel ke mi devis firme butonfermi mian surtuton, tamen ĉiam denove venkis la printempa veterdio. Sed subite, iumatene, ekŝtormis, nuboj peladis unu la alian sur la ĉielo en sovaĝa flugado, la temperaturo falis tre senteble kaj finfine la ĉielo iĝis minace malhela. Ekneĝis kaj ekpluvis.

Mi, tamen ekmigrinte de mia lasta tranoktejo, rifuĝis baldaŭ en gastejon. Mi luis ĉambreton kaj sidis la tutan tagon enuante – jen en la ĉambro, jen en la dormejo. Mi trinkis, kontraŭ mia kutimo, pli da glasoj da vinoj ol estis bone, tiel ke mi vespere jam ne estis tute sobra.

Kunvenis en la gastĉambro pluraj vilaĝanoj, kiuj insultis brue pri la »aprila« vetero[2]. Ekstere hurlis kaj fajfis vento kaj sur la fenestrovitroj klakadis pluvo.

»Brrr«, subite diris gasto, »tiu estus nokto por pasigi supre en la fantoma kastelo! Ĉu ne, gastejestro, hodiaŭ ja estas la tago?«

»Jes, jes, hodiaŭ ĝuste estas la omena dato.«

Kiu dato, kiu kastelo? mi scivolis.

»La fantoma kastelo«, informis min kamparano, »tio estas la kastelo Rokofirm supre sur la Pontoŝtono, monteto apud la vilaĝo. Kaj hodiaŭ estas la dato, kiam fantomas dumnokte tie supre. Sed, gastejestro, rakontu vi! Vi scias tion pli bone ol mi, kaj ni volonte aŭskultos refoje tiun historion, ĉu ne, viroj?«

»Certe, jes, jes, li rakontu!« la tuta gastrondo kriis konsente.

Volonte la petito plenumis la deziron. Li sidiĝis ĉe nia tablego kaj ekrakontis:

Antaŭ ĉirkaŭ ducent jaroj tie supre en la kastelo Rokofirm ankoraŭ vivis homoj. Gajaj, riĉaj, sed pekemaj homoj. La lastaj idoj de la malnova familio »de Rokofirm«. Ĉiuvespere okazis festenoj kaj orgioj, kiuj daŭris ofte ĝis frumatene. Laŭdire oni aŭdis la bruadon iafoje eĉ ĉi tie malsupre en la valo.

La malbonan agadon partoprenis eĉ la kastela pastro, juna ĝuema viro. La sola filino de la sinjoro »de Rokofirm« enamiĝis al la bela, sprita pastro, kiu kondutis tute ne askete, sed kontraŭe tre mondume.

Foje ĉe festeno, kiam nobla societo diboĉadis en granda salono, aŭdiĝis terura krakego. Parto de la kastelo kunfalis kaj mortigis la malpian rondon. Nur kelkaj homoj, ĉefe servistoj kaj la kastelfraŭlino, restis savitaj. Kelkajn semajnojn post la malfeliĉo, perdinte la familianojn kaj la viron de sia peka amo, la lasta finis sian vivon libervole. Ŝi saltis de alta krenelo en la abismon. Poste la novaj posedantoj de Rokofirm riparigis la kastelon. Sed ili baldaŭ vendis ĝin. La samon faris ankaŭ aliaj, ĝis fine la konstruaĵo restis neloĝata. La kaŭzo de tio estas, ke en la kastelo fantomas. La animoj de la iamaj gesinjoroj de Rokofirm, kiuj mortis meze en peka agado, ne trovis trankvilon, sed iras nokte tra la ejoj kaj koridoroj lamentante kaj ĝenante la enloĝantojn. Tial jam de jaroj neniu kuraĝas pasigi nokton tie supre. Pluraj, kiuj tamen faris tion, rakontis poste terurajn aferojn. Sed el tiuj, kiuj en la datrevena nokto de la iama katastrofo sur Rokofirm aŭdacis resti supre, neniu revenis ĝis nun. Aŭ ili estis trovataj senvivaj aŭ ili tute malaperis por ĉiam. Kaj ĝuste hodiaŭ estas tia datrevena nokto.

Kun preskaŭ pia atento aŭskultis la kamparanoj la rakonton eble jam dekfoje aŭ pliofte reaŭditan. Ankaŭ mi volonte aŭskultis, ĉar mi ĉiam kun infana plezuro aŭdadas pri fantomaj fabeloj.

Ekregis silento en la gastĉambro. Nur la murhorloĝo tiktakis, kaj la fajro en la grandega kahela forno kraketadis gaje. Ekstere klakadis pluvo kaj muĝis ventego, kiu iam-iam furioze ekhurlis. La kamparanoj sidis kun malfermitaj buŝoj kaj grandiĝintaj okuloj. La rakontinto mem rigardis serioze antaŭ sin.

Mi unua ekparolis demandante pri kelkaj okazaĵoj, kiuj laŭ la aludo de la gastejestro havis lokon en la fantoma kastelo. Kaj la viroj rakontis infan-timigajn fabelojn. Kaj kiam mi kuraĝis dubi pri la fakteco de iliaj rakontoj kaj mokridetis, ili diris, ke mi morgaŭ povos vidi homon, kiu foje pasigis nokton, sed ne datrevenan, en la kastelo. La maljunan paŝtiston Voldo, kiu iuvespere sana iris sur Rokofirmon kaj revenis surdmuta kaj duonfreneza. Li ĝis hodiaŭ restis tia.

Ne estas mia kutimo inciti kaj moki la kamparanojn, kiujn mi dum miaj migradoj sur la kamparoj kaj en la montaro ekŝatis kaj ekestimis, aŭ disputi kun ili. Sed verŝajne tiam la konsumita alkoholo kaj mia malbona humoro faris min malprudenta. Pli kaj pli mi ekmokis pri iliaj rakontoj, volis konvinki ilin pri la stulteco kaj senbazeco de ilia superstiĉo kaj parolis min mem en tian furiozon, ke mi fine elkriis: »Vetu, ke mi pasigos nokton, kaj eĉ la hodiaŭan, tie supre kaj morgaŭ mi prezentos min al vi sana kaj bonfarta, escepte: se mi iom malvarmumos en la diabla vetero.«

Iuj el ili, jam iom ebriiĝintaj, nomis min fanfaronulo kaj instigis min al la stulta provo akceptante mian vetproponon. Kelkaj pli sobraj, precipe la gastejestro, klopodis min trankviligi kaj deteni min de mia danĝera, freneza intenco.

Sed mi ekobstinis malsaĝe: kaj aŭdinte, ke la gastejestro havas la ŝlosilon por la kastelo, ĉar li havas la oficon konduki turistojn al ĝi kaj montri al ili ĝian internon, mi insistis, ke mi iros supren al Rokofirm por tie pasigi la nokton. Ĝi kostu, kiom ĝi kostos.

Do, oni indikis kaj priskribis al mi la vojon irendan, kiun mi, laŭ ilia aserto, ne povos maltrafi, kaj mi fine prenis mian dorsosakon kaj la ŝlosilojn, pagis por la trinkaĵoj kaj la luita ĉambro kaj ekiris ĉirkaŭ la deka vespere en la abomenindan nokton. Ĉiuj adiaŭis de mi kvazaŭ de mortonto, al kio mi respondis mokride: »Ĝis revido, frumatene!«

Post sufiĉe longa terura marŝado, pli ĝuste: faletado kaj stumblado en palpebla nokta mallumo sur malbona, pli kaj pli kruta arbarvojo, mi fine kuŝis sur mola lito en ĉambro. Mi kuŝis supre sur la lito, ne forpreninte la supran litkovrilon, nek senvestiginte min. Mi estis tre laca kaj frostotremis. Sed mi ne volis ekdormi antaŭ la paso de la noktomeza horo. En mia dekstra mano mi tenis mian revolveron. Oni ja tamen ne povas scii …

Ekstere hurlis kaj furiozis la ventego, klakadis la pluvo kaj kraketadis la arboj. Ankaŭ en la kastelo konstante io bruis. Fenestroj kaj pordoj knaris kaj iam-iam mi opiniis aŭdi paŝojn, pordo-malfermojn kaj refermojn. Plurfoje sento de malvarmo ektremige fluis laŭlonge sur mia dorso. Kelkfoje krio de nokto penetris al mi de ie. En streĉa atento mi ofte ekaŭskultis, kiam miaj ekscititaj nervoj iluziis al mi suspektindan bruon aŭ frapon al la ĉambropordo.

Subite ie horloĝo ekbatis kun obtuza sonoro: unu, du, tri, kvar – kaj ankoraŭ pli obtuze kaj laŭte: unu, du, tri – mi atente kunnombris ĝis dek du.

»Noktomezo«, mi murmuris.

Apenaŭ forsonis la lasta bato, kiam ie sur la koridoro estiĝis orelŝira kriado kaj hurlado. Bruoj de paŝado proksimiĝis al la pordo. Mi pli firme ektenis mian armilon. Subite longtira krio, frenezige akra, kiu sonis duone laŭ plorĝemego, duone laŭ moka ridaĉo. La flagranta lumo de mia kandelo sur la tableto desegnis monstrajn ombro-bildojn sur la murojn kaj la plafonon. Laŭta frapo al la pordo. Mi salte leviĝis al sida pozo, la pordo brue ĵetmalfermiĝis kaj trans la sojlon paŝis maljuna viro kun longa barbo kaj blankaj haroj. Liaj nemovataj, larĝe malfermitaj okuloj rigide rigardis min, kiel, tiuj de hipnotigito aŭ somnambulo. Malrapide li paŝis al mi.

»Haltu he!« Mi alkriis lin, direktante la aperturon de la revolvero kontraŭ li. »Ne iru pli, aŭ mi pafos.«

Kvazaŭ nenion li aŭdus, li ankoraŭ iris du, tri paŝojn kaj haltis. Laŭ subita impulso de ektimo mi volis pafi, sed ial mi ne povis.

»Kuraĝa junulo!« la fantomo, aŭ kio ĝi estis, ekparolis. Lia voĉo sonis, kvazaŭ ĝi venis el granda, malplena kavaĵo. Kaj mi rimarkis, ke li movetis nek la lipojn nek alian vizaĝparton, dum li parolis.

»Venu – kun – mi!« La maljunulo daŭrigis en sia malrapida, solena parolmaniero.

»Kiu vi estas?« Mi scivolis.

»Mi – estas – la – senripoza – ombro – de – malfeliĉa – viro. Mi – estis – la – lasta sinjoro de Rokofirm.«

»Ha, vi!« mi diris, »kaj kion vi deziras de mi?«

»Sekvu min!«

»Kien do?«

»En mian ludĉambron por kartludi kun mi. Unu horon nur, kaj mi faros vin riĉa.«

»Ne, ne! Iru kaj lasu min trankvila!« mi respondis firme.

La fantomo rigardis min mute ankoraŭ dum momentoj. Kaj mi havis la impreson, ke en lia rigardo subite estiĝas esprimo, ia esprimo de granda bedaŭro kaj de seniluziiĝo. Poste li malrapide turniĝis kaj foriris kelkajn paŝojn. Sed antaŭ ol li atingis la pordon, liaj konturoj ekmalklariĝis, li ekŝajnis kreski kaj samtempe nebuliĝi. Li fariĝis baldaŭ nura grandega ombro sur muro kaj plafono kaj fine malaperis tute.

Mi ĵus ekmeditis, ĉu mi estis sonĝinta aŭ – se la viditaĵo estis realaĵo – kiel la afero estus klarigebla, kiam ree proksimiĝis paŝoj kaj envenis ĉirkaŭ tridek-kvinjara viro en nigra pastra vestaĵo. Simile al la unua vizitinto li invitis min, ke mi iru kun li.

»Kien?« mi demandis.

»En mian bibliotekĉambron. Pasigu unu horon kun mi kaj vi estos scia kaj saĝa.«

»Ne, mi ne bezonas vian saĝon!«

Li plu insistis per plej logaj vortoj. Mi momenton ŝanceliĝis inter incita scivolo kaj timema singardo. Estus tre interese, kien li kondukus min kaj kion mi vidus. Sed ne, eble tial ĉiuj aliaj pereis ĉi-supre, ĉar ili lasis delogi sin kaj iris kun la tentaj fantomoj. Kaj mi firmiĝis en mia decido, rezisti al ĉiuj logoj kaj brave pasigi la horon de elprovo, la fantoman horon inter noktmezo kaj la unua matene.

La fantomo, kiu konfesis, ke li estas la ombro de la iama kastela pastro, atende staris silente dum tempeto. Subite li eligis sangfrostigan krion. Sekvis tondrosimila krakego, fulma eklumo devigis min fermi miajn okulojn por momento kaj, kiam mi ree rigardis, la fantomo estis malaperinta.

Nun la tuta kastelo ŝajnis viviĝi. Aŭdiĝis orelŝiraj hurlado kaj lamentado, ĉentintado kaj rapida paŝado, miaŭa kriado kvazaŭ de cent katoj pariĝemaj kaj intermite tondregaj krakoj, kiuj ruliĝis obtuze, hororige tra la ejaro de la kastelo. Iu frapadis forte sur la fenestro. Sed ne, estis nur la ventopelata pluvo.

Turhorloĝo batis. Mi rigardis mian poŝhorloĝon. Estis duona post la noktmeza horo. Subite ĉio en la kastelo silentiĝis. Malfermiĝis la pordo de mia ĉambro kaj envenis virina figuro volvita en grandan blankan tukon. Ankaŭ ŝi iris somnambule per malrapidaj, preskaŭ palpaj paŝoj. En la mezo de la ĉambro ŝi haltis, levis sian vizaĝon kun senesprima rigardo al mi. Estis belega, rava knabina vizaĝo; se ĝi estus nur pli viva kaj malpli pala! La figuro estis tre gracia, kiom mi povis taksi laŭ la formoj, kiuj tra la peza tuko reliefiĝis.

Ŝi mute mansignis al mi, ke mi venu kun ŝi. Mi skuis mian kapon kaj ĉar ŝi daŭrigis la senvortan logadon, mi demandis: »Kien? Kion vi deziras, bela fraŭlino?«

»Venu kun mi!« la fantomo ekparolis per obtuzeta, sed dolĉe peta voĉo. »Venu, brava junulo, kaj mi faros vin feliĉa.«

Ĉu mi eraris? La vizaĝo de la nokta vizitantino alprenis vivon kaj koloron. Parolante moviĝis la lipoj kaj en la okuloj ekestis petema esprimo kaj eĉ, tiel ŝajnis al mi, ia fajro kvazaŭ de vekiĝanta pasio.

Mi batalis kun mi. Jam ne nur simpla scivolo instigis min iri kun ŝi, sed ankaŭ io alia. Estis ja stulte, sed mia koro iom ekparolis. Kaj mi kun kapjeso ekstaris. La virino kun videble kontenta vizaĝesprimo – ĉu ŝi ne eĉ ridetis – turniĝis kaj ekiris el la ĉambro.

Momenton mi denove hezitis, mi memoris mian firman intencon nepre rezisti al ĉiaj delogoj; sed fine mi forskuis ĉiajn timemajn pensojn kaj iris plu post la virina figuro. Ĉi tiu ne turniĝis, ne rigardis, ĉu mi sekvas ŝin aŭ ne, sed iris plu tra koridoroj, sur ŝtuparoj kaj tra pordo. Kaj strange, mi ne povis vidi, kio lumas, tamen ĉiam mia vojo estis heligita kiel de kandelo, dum en angulo kaj post kaj antaŭ mi kaŭris densa nokta mallumo.

Fine ni venis sur plataĵon negrandan. Super mi volbis la ĉielo, sur kiu tie kaj tie vibris steletoj, kiuj jen estingiĝis, jen reekbrilis. Freŝa aero alblovetis min. La vetero estis pliboniĝinta, la venthurlado kaj la pluvado jam ĉesintaj. La lumo, kiu heligis mian vojon, malaperis kaj mi momente ekhaltis vidante nenion ĉirkaŭ mi. Sed kiam miaj okuloj iom adaptiĝis, mi vidis mian gvidantinon stari antaŭ mi. Kaj iom post iom mia vidkapablo pliboniĝis. Mi ektremis, rimarkante, ke mi staras ĉe la rando de profunda abismo.

Mia gvidantino staris antaŭ mi vizaĝ-al-vizaĝe kaj etendis ambaŭ brakojn kvazaŭ por akcepti min en ĉirkaŭbrakumon. Ŝia ĉirkaŭtuko iom disvolviĝis. En tiu momento mi perdis mian prudenton kaj ĉian singardemon. Ŝi ŝajnis al mi neesprimeble aminda, posedinda, mi forgesis la veran staton de la situacio, forgesis, kion mi estis travivinta kaj sub kiaj cirkonstancoj mi konatiĝis kun ŝi. Kaj mi kuris en ŝiajn brakojn, kiuj ekĉirkaŭis min.

Miaj brakoj metiĝis ĉirkaŭ ŝia delikata, gracila korpo kaj prenis ĝin al mi.

»Karulino, aminda estaĵo!« mi elspiris, »mi freneze ekamis vin. Kison! Kisu min!«

Ŝia buŝo nek evitis la mian, nek venis renkonte al ĝi. Sed ĝi estis senmova kaj malvarma. Frosta sento trafluis min kaj al mi ŝajnis ke la grundo ekcedas sub miaj piedoj.

»Ho karulino,« mi ekkriis, »kio estas tio? Kial vi ne plenumas nun, kion vi promesis? Parolu, eligu nur unu vorton! Kial vi silentas, kial vi estas tiel rigida, eĉ kontraŭstara? Ho, kio estas tio? Helpu, tenu min, mi ja falas, falegas …«

Kaj mi vere falegis, rapide, profunden, menskonfuze. Mi fermis la okulojn. Fine mi eksentis pezan surfalon …

Kvazaŭ en sonĝo, mi iel konsciiĝis pri tio, ke mi kuŝas en malseko, kaj deziris leviĝi, sed mi simple ne povis. La membroj ne obeis mian volon. Krome mi havis la impreson, kvazaŭ io peza kuŝus sur mi kaj premus min grunden.

Subite mi malfermis la okulojn, sed daŭris tempeton, ĝis mi povis vidi ion. Regis mallumo, kiu iom post iom estiĝis trapenetrebla por la rigardo kaj en kiu pli kaj pli konturiĝis objektoj ĉirkaŭe, arboj, ŝtonegoj; sur la ĉielo tie kaj tie ĉi steletoj. Mi kuŝis sur la dorso, ŝajne meze en akvo fluanta. Kio estas tio sur mi kaj premas tiom peze? Mi palpis ĝin kaj ĝi ekmoviĝis. Per energia movo mi stariĝis flankenĵetante la preman pezon desur mi.

Kaj ĝi ekbojis kiel hundo. Jes ja, ĝi estis vera, granda hundo, kiu kuŝis sur mi.

Kie mi estas? Ha, kie estas la kastelo? Mi rigardis supren kaj ektremis memorante pri la profunda falego, kiun mi suferis. Sed strange! Nenio videbla pri kastelo aŭ alta rokomuro. Do, de kie mi estas falinta? Aŭ ĉu mi tion eble nur so ĝis?

Mi iris kelkajn paŝojn, ĉirkaŭrigardis kaj klopodis kolekti miajn pensojn kaj rememorojn. Mi frostotremetis. Miaj vestaĵoj estis malsekaj. Nun mi vidis, kie mi kuŝis; en foseto trafluata de rivereto, kiun probable kreis la pluvego. Observante la grundon mi ekvidis postsignojn pri tio, ke mi antaŭe kuŝis aŭ sidis supre ĉe la vojrando kaj poste ruliĝis dormante malsupren en la foseton. Ho, tio certe estis la falego, kiun mi suferis!

Sed kiamaniere ĉio ĉi estiĝis? Kiel mi venis ĉi tien? Mi plene ekmemoris la pasintan tagon kaj vesperon ĝis la momento, kiam mi eniris la arbaron survoje al la fantoma kastelo. Mi memoris, ke mi tiam estis tre laca. Verŝajne mi sidiĝis foje por ripozi kaj ekdormis.

Mi rigardis mian horloĝon. Estis la kvara matene. Mia piedo puŝis kontraŭ io. Jen, mia dorsosako. Mi kaptis ĝin kaj ekiris valen.

Io kuris post mi. Ho, la hundo! De kie ĝi venis? Ĉagrenite mi volis forpeli la beston. Sed ĝi ĉiam ree postkuris kaj ĉirkaŭsaltis min balancante sian voston amike kaj bojetante peteme.

Do, mi lasis ĝin fine ĉe mi, karesis ĝin eĉ. Ĝi ja tamen pasigis kun mi la noktajn horojn, gardis kaj varmigis min per sia korpo. Do, ĝi iru kun mi, kiom ĝi volas. Eble al neniu ĝi apartenas. Se ĝi ne forlasos min antaŭ ol mi venos al fervojstacio, tiam mi veturigos ĝin kun mi. Mi amas hundojn kaj tiam mi ĝuste ne havis tian. Hejme mi ja havos bataleton kun mia patrino, sed fine ŝi akceptos la novan domanon.

Kiam mi ekvidis la vilaĝon antaŭ mi, de kiu mi hieraŭ vespere startis, mi decidis ne reiri en ĝin. Kaj malseka, kia mi estis, mi marŝis pli ol horon, ĝis mi atingis alian vilaĝon. Tie mi tuj iris al gastejo, kie mi vekis la mastron. Mi rakontis al li malgrandan tragedion, kiun mi, laŭ mia fantaziado, travivis en la montaro: Ke mi falis de rokaĵo sen serioze vundiĝi kaj devis serĉadi vojon el la arbaro irante en teruraj pluvo kaj ventego. Mi petis lin, ke li donu al mi ĉambron, preparigu al mi matenmanĝon kaj sekigu miajn vestojn.

Vespere la saman tagon, dorminte ĉirkaŭ dekdu horojn kaj revestita per sekaj vestaĵoj, mi ekiris al la fervoja stacio por hejmenveturi. La hundo, kiun mi baptis »Karo«, fidele akompanis min. Kiam mi poste en la kupeo serĉis mian bileton por montri ĝin al la konduktoro, mi palpis en surtuta poŝo ŝlosilegon. La ŝlosilo de la kastelpordego! Kion fari? Ĉu mi resendu ĝin al la bona gastejestro? Kompreneble.

Kaj alveninte hejmen unu el miaj unuaj agoj estis, ekspedi poŝte la ŝlosilon al la gastejestro kune kun poŝtkarto. Mi komunikis, ke mi bedaŭrinde ne povis uzi la ŝlosilon, ĉar mi nokte vojeraris en la arbaro kaj ne atingis la kastelon.

Kelkajn tagojn poste mi jam ricevis respondon. La gastejestro kaj miaj tiuvesperaj kungastoj, kiuj subskribis la leteron, esprimis sian grandan ĝojon pri mia »saviĝo«. Ili jam estis opiniintaj, ke mi pereis kiel viktimo de la kastelaj fantomoj.

(El: Literatura Mondo № 1937/2 pĝ. 56-58)

Hans Weinhengst pri si mem

Mi estas esperantisto ekde 1927.

Mi loĝis en Laborista Hejmo. Iutage mi legis tabuleton:

Aŭstria Laborista Ligo Esperantista, Grupo Vieno X – kunvenoj ĉiuvendrede de la 19a - 21a horoj en ĉambro 5 de ĉi tiu domo.

La teksto estis germanlingva. Jam pli frue mi aŭdis pri Esperanto. Mi legis artikoletojn pri »mondlingvoj«, Volapük, Ido, Esperanto, Occidental, Novlatin ktp. Nu, mi deziris jam kiel knabo fariĝi poligloto, multlingvulo. Dum la milito mi rilatis pli ol estis permesite kun kaptitaj »malamikoj« por lerni la rusan, italan kaj serban lingvojn. Kaj mi rapide progresis, sed baldaŭ poste, ne plu havante okazojn por ekzercadi, mi forgesis preskaŭ ĉion lernitan. Pliaĝa mi lernis iom la latinan, italan, hungaran, holandan kaj precipe la anglan lingvojn. Kiel multaj veraj kaj speciale pseŭdaj »poliglotoj« ankaŭ mi malestimis la ideon pri »artefarita« lingvo kaj eĉ »mondolingvo«. Tamen mi deziris foje vidi tiajn strangulojn, kiuj studas kaj batalas por tia absurda ideo, kaj pli mi scivolis eĉ, ĉu tiaj esperantistoj, idistoj aŭ aliaj -istoj vere kapablas paroli kaj interkompreniĝi per sia »lingvo«. Tial mi tuj post lego de la menciita tabulo decidis viziti klubvesperojn de la esperantistoj. Kaj mi estis surprizita. Komence mi ja ofte disputis kun esperantistoj pri la taŭgeco, perfekteco kaj estonteco de la lingvo, sed mi tamen eklernis ĝin, enviviĝis en la Esp.-movadon kaj versence pliriĉigis tiel mian vivon. Mi konfesas, ke, kiel aliaj mi komence ĉiam pensadis pri »plibonigo«, rekreo kaj »perfektigo« de la lingvo, kiu ŝajnis al mi longe iom infana kaj barbara. Sed pli enprofundiĝinte en la lingvon kaj ĝian spiriton, mi kutimiĝis al ĉio »stranga« kaj konsciiĝis pri io, kio plene kuracis min de »reformemo«, nome: mi mem ekkoleris ĉiam, vidante, ke iu volas reformi, ŝanĝi ion en Esperanto, trudi al la aliaj siajn »perfektigojn« kaj plimalfaciligi la lingvon.

Baldaŭ mi vigle partoprenis en la distrikta kaj tutviena laborista E-movado. Mi kunlaboris kiel funkciulo en la loka grupo kaj en la centro de ALLE. Mi komencis verki poemetojn kaj rakontetojn, el kiuj kelkaj estis publikigataj en E.-gazetoj laboristaj. Parolĥorojn kaj scenojn mi skribis ĉefe laŭ petoj de festkomitatoj, kiuj bezonis materialon por prezentadoj. Pri mia agado en ISE[3], kiun mi helpis fondi, vi certe scias. Mi tute ne volis esti »poeto aŭ verkisto«; se mi sentas en mi deziron, ion elparoli aŭ rakonti, tiam mi diras aŭ skribas ĝin. Kaj ĉar oni povas paroli al multaj, se oni prese publikigas tion, kion oni volas rakonti, tial mi do klopodis publikigi iafoje ion, kiel ankaŭ la rakonton »Turstrato 4«, kiu estas mia unua pli longa verkaĵo.

La temo? De kie mi prenis ĝin? Nu, de la vivo mem. Kelkaj legintoj de la libro jam riproĉis al mi, ke ĝi estas tro nigre-pentra, malgajiga. Iuj asertas eĉ, ke ĝi apelacias al la larmglandoj. Nu, tiuj homoj ŝajnas feliĉe ne koni la malhelan flankon de la vivo, de nia socio. Ili iru en mian vivmedion kaj ili trovos eble multe pli »malgajigajn« aferojn. Tro multe estas jam skribate pri reĝoj, krezusoj[4] kaj aliaj »feliĉuloj« de sunflanko de la vivo. Sed neniam sufiĉos skribi pri tiuj de la alia. Mi ne verkos por simple verki, sed por kunhelpi laŭ mia modesta eblo ekskui, pliraciigi kaj plijustigi la mondon.

Jes, ankaŭ nacilingve mi jam provis verki. Sed mi baldaŭ ĉesis pro malbonaj spertoj. Rericevoj de manuskriptoj de redakcioj tute ne legitaj (pri tio mi havas pruvojn; ekz. mi kungluetis la paĝojn kelkloke kaj rericevis ilin nedisŝiretitaj), do tiaj rericevoj tuj diris al mi, ke oni ne bezonis min. Tamen mi iafoje verkadis por mi mem kaj miaj amikoj.

Pri la esperanta stilo? Nu, mi opinias, ke ĝi estu kiel eble plej simpla, internacia, t. e. racia, klara kaj libera. Estus malfeliĉo, se ĝi tiel rigidiĝus kaj malsimpliĝus, kiel tiu de diversaj naciaj lingvoj.

Kontraŭ iom-post-ioma pliriĉigo de la vorttrezoro mi certe ne estas. Sed ĝi okazu vere iom post iom precipe en la nuna stadio de la Esperantomovado. Se ni ekz. tro senbride enkondukus neologismojn por ĉiu mal-vorto, tiam ni ne nur endanĝerigus la disvastiĝon de Esperanto, sed ni rapide arkaikigus ĝis nun aperintajn verkojn. Tio estus lukso, kiun ni ankoraŭ neniel povus permesi al ni. Cetere mi ne komprenas tute la plendon kontraŭ la mal-vortoj escepte en kelkaj kazoj, kie tiaj vortoj estas tro longaj, pezaj aŭ senfortaj (ekz. malmola, mallonga, maldiligenta, malbonodora k. a.) precipe en poezio. La argumenton de iuj uzatan, ke mal-vortojn oni facile miskomprenas, mi tute ne agnoskas. Por esperantisto, en kiu Esperanto jam viviĝis, _mal_fermi estas io tute alia ol fermi, malbona ol bona ktp. Se mi aŭdas: malriĉa, tiam mi apenaŭ memoras pri »riĉa«. Malriĉa estas por mi vorto kun propra signifo, hazarde iel simile sonanta kiel riĉa. Komparu angle: appear kaj disappear, obey kaj disobey; germane: recht kaj unrecht, zumachen kaj aufmachen, ktp.

Ĉu mi nun verkas? Jes, certagrade mi preskaŭ ĉiam verkas, sed mi ne scias, ĉu kaj kiam mi ion publikigos. Mi ofte detruas, kion mi faris, pli poste konstatante, ke ĝi nenion taŭgas miaopinie. Mi nun skribas romanon aŭ ion similan pri knabo. Sed ĉar mi ne scias, ĉu ĝi iam aperos, mi ne volas paroli pri ĝi. Mi ne ŝatas paroli pri propraj laboroj; ne pro modesteco, sed ĉar ne utilas paroli dum la plenumo de ĝi, ne sciante ja la sukceson, kaj ĉar post fino de laboro superfluas. Tiam parolos ja pri ĝi la aliaj, kiuj ekzamenas kaj juĝas ĝin.

Kion mi sentis vidante mian unuan verkon presita en la mano? Nu, sincere, komence certe ian ĝojon. Poste, mi ne scias, kvazaŭ ian bedaŭron. La verko fremdiĝis al mi, ne plu apartenis al mi.

Miaj privataj cirkonstancoj? Plurfoje, nune jam de jaroj senlabora, mi jam kiel milionoj da samsortaj fratoj spertis malsaton, rezignadon je la beloj kaj agrabloj de la vivo kaj animvenenan senton pri superflueco. Mi loĝas mem en tiu »Turstrato 4«. Mia loĝejo konsistas el malluma, kvinangula kuirejeto kaj malgranda ĉambro ampleksanta ne pli ol 4,20 m x 2,40 m (planka spaco). En ĉi tiuj ejoj mi vivas kune kun mia familieto, mia edzino kaj kvarjara filino, vigla, saĝa knabineto, kiu estas kvazaŭ la suno de nia malhela loĝejo. Mia edzino estas ankaŭ esperantistino, mi ja konatiĝis kun ŝi en Esperanto-grupo. Al tiu bona, komprenema virino mi laŭtlegas unuavice ĉion, kion mi skribas, kaj pri ŝia konsento aŭ laŭdesprimo – nur ridu, vi »fortaj« kolegoj edzoj – mi ĝojas pli ol pri tiu de kleraj kritikistoj kaj redaktoroj. Mia edzino feliĉe ankoraŭ havas laboron kaj dum ŝi en malfacila, nervdetrua laboro perlaboras nian vivon kaj suferadas pro sopiro patrina al filineto, fore de kiu ŝi devas pasigi tagon post tago, mi ofte sidas ĉe neproduktivaj okupoj: ĉe por- kaj per-esperantaj laboroj. Kaj dank’ al la stulta aparta eduko, kiun ricevas nuntempe la knaboj, mi kiel multaj edzoj en sana stato, eĉ ne bone prizorgas la loĝejon, tiel ke ofte la edzino devas perdi sian liberan tagon en la semajno per domaj kaj vestriparaj laboroj.

Kiam mi foje estas tute deprimita, senkuraĝa kaj eĉ vivolaca, tiam estas antaŭ ĉiuj mia filineto kun siaj bluaj okuloj kaj blondaj bukloj kaj la pacienca, senripoza edzino, kiuj unuavice konsolas kaj rekuraĝigas min. Kaj dum mi iafoje nervoziĝas kaj fariĝas eĉ malĝentila kontraŭ edzino kaj filino, mia edzino estas ĉiam oferema kaj trankviliga, kaj patrinojn mi ne konas multajn, kiuj egalus ŝin.

(El: Lingvo Libro (senpaga suplemento al Literatura Mondo) № 1 (1934), pĝ. 20-21)

Glosaro

1. stinki – malbone odori, odoraĉi. En Germanio oni nomis iujn aŭtomobilojn »odoraĉantaĵoj«.↩

2. aprila vetero – tre ŝanĝiĝema, ofte aĉa vetero (germana esprimo).↩

3. ISE – Internacio de Socialistaj Esperantistoj (ISE) estis internacia Esperanto-organizaĵo. Dum pentekosto 1933 okazis en Vieno la Mezeŭropa Konferenco, kiu unuanime decidis la starigon de ISE. La organizaĵo malaperis post Februaro 1934.↩

4. krezuso – hodiaŭ: krezo; fama riĉa reĝo de Lidio; moknomo pri riĉuloj.↩

Kolofono

Titolo

Rakontoj de senlaborulo

Aŭtoro:

Hans (Johan) Weinhengst naskiĝis la 27an de Junio 1904 en Kuffern (Aŭstrio) kaj mortis en 1945.

Fonto:

http://literaturamondo.org

Tekstoj laŭ la skanaĵoj de »Literatura Mondo«, kiujn disponigis Javier Guerrero.

Titolbildo, aranĝo kaj elektronika publikigo:

Michael Lennartz

E-Mail: elibroj@majkel.de

Retejo: www.majkel.de

Versio:

Majo 2017

Noto:

Ĉiujn piednotojn aldonis la tradukinto.